Celiakia a nietolerancja glutenu – różnice, objawy i diagnostyka

Czym jest gluten?

Gluten to mieszanina białek roślinnych – gluteniny i gliadyny – występujących naturalnie w ziarnach niektórych zbóż, głównie pszenicy, żyta i jęczmienia. Odpowiada za elastyczność ciasta, jego sprężystość i zdolność do wyrastania, dlatego stanowi cenny składnik technologiczny w piekarnictwie. Z punktu widzenia organizmu, gluten nie jest jednak niezbędny – stanowi jedynie źródło białka.

U większości ludzi jego spożywanie nie powoduje żadnych problemów, ale u części populacji gluten wywołuje reakcje immunologiczne lub nietolerancje, które prowadzą do uszkodzeń błony śluzowej jelit i licznych objawów ogólnoustrojowych.

Celiakia – choroba autoimmunologiczna

Celiakia, zwana również chorobą trzewną, to autoimmunologiczne schorzenie o podłożu genetycznym, w którym organizm reaguje nieprawidłowo na obecność glutenu. Spożycie produktów zawierających gluten powoduje reakcję układu odpornościowego skierowaną przeciwko własnym tkankom – a konkretnie przeciwko kosmkom jelitowym.

Kosmki jelitowe, odpowiedzialne za wchłanianie składników odżywczych, ulegają stopniowemu zniszczeniu, co prowadzi do zaniku błony śluzowej jelita cienkiego. W konsekwencji dochodzi do zaburzeń wchłaniania witamin, minerałów i białek, a z czasem do niedożywienia, anemii czy problemów z gospodarką hormonalną.

Celiakia może ujawnić się w każdym wieku – u niemowląt po wprowadzeniu produktów zbożowych, u dzieci w wieku szkolnym, a także u dorosłych, nawet po 40. roku życia.

Objawy celiakii

Spektrum objawów celiakii jest bardzo szerokie i może obejmować zarówno dolegliwości jelitowe, jak i ogólnoustrojowe. Co więcej, u części osób objawy są bardzo subtelne, co utrudnia diagnozę.

Typowe objawy ze strony układu pokarmowego:

• przewlekłe biegunki lub zaparcia,

• wzdęcia, bóle brzucha, nadmierne gazy,

• utrata masy ciała mimo prawidłowego apetytu,

• tłuszczowe stolce o nieprzyjemnym zapachu.

Objawy pozajelitowe:

• niedokrwistość z niedoboru żelaza lub kwasu foliowego,

• przewlekłe zmęczenie, senność, drażliwość,

• bóle głowy, mgła mózgowa,

• łamliwość paznokci i wypadanie włosów,

• afty w jamie ustnej,

• zaburzenia miesiączkowania lub problemy z płodnością,

• u dzieci – zahamowanie wzrostu i opóźnienie dojrzewania.

Celiakia ma charakter przewlekły i nieuleczalny. Jedynym skutecznym leczeniem jest ścisła dieta bezglutenowa, stosowana do końca życia. Po wyeliminowaniu glutenu błona śluzowa jelita stopniowo się regeneruje, a objawy ustępują.

Nietolerancja glutenu (nadwrażliwość nieceliakalna)

W przeciwieństwie do celiakii, nietolerancja glutenu nie jest chorobą autoimmunologiczną ani alergią. To stan, w którym organizm źle reaguje na gluten, ale nie dochodzi do trwałego uszkodzenia kosmków jelitowych.

Mechanizm nie jest do końca poznany – przypuszcza się, że nadwrażliwość ta wynika z reakcji immunologicznych o niższym nasileniu lub problemów z trawieniem niektórych frakcji białek glutenowych i węglowodanów (np. fruktanów).

Objawy mogą być bardzo podobne do celiakii, jednak badania serologiczne i histopatologiczne nie potwierdzają zmian charakterystycznych dla choroby trzewnej.

Objawy nietolerancji glutenu

U osób z nietolerancją (lub nadwrażliwością nieceliakalną) pojawiają się:

• bóle i wzdęcia brzucha,

• uczucie pełności po posiłku,

• biegunki lub nieregularne wypróżnienia,

• uczucie zmęczenia, bóle głowy,

• bóle mięśni i stawów,

• problemy ze snem i koncentracją.

Warto podkreślić, że objawy te są nieswoiste, dlatego diagnoza często wymaga wykluczenia innych chorób – w tym celiakii, alergii na pszenicę oraz zespołu jelita drażliwego (IBS).

Alergia na pszenicę – trzeci element układanki

W kontekście glutenu warto wspomnieć również o alergii na pszenicę, która często bywa mylona z celiakią lub nietolerancją. W tym przypadku reakcja układu immunologicznego ma charakter alergiczny (IgE-zależny) i pojawia się zwykle krótko po spożyciu produktu zawierającego pszenicę.

Objawy obejmują pokrzywkę, świąd, obrzęk, katar, a niekiedy duszności lub nawet reakcję anafilaktyczną. Nie prowadzi jednak do zaniku kosmków jelitowych. Leczenie polega na unikaniu pszenicy, niekoniecznie całkowitego glutenu, ponieważ nie każda zbożowa frakcja białkowa wywołuje reakcję.

Diagnostyka – jak rozpoznać celiakię i nietolerancję glutenu?

1. Diagnostyka celiakii

Proces diagnostyczny obejmuje kilka etapów:

• Badania serologiczne:
  Oznacza się obecność przeciwciał charakterystycznych dla celiakii:

  • przeciwko transglutaminazie tkankowej (anty-tTG),

  • przeciwko endomysium mięśni gładkich (EMA),

  • przeciwko deamidowanym peptydom gliadyny (DGP).

  Dodatni wynik wskazuje na silne prawdopodobieństwo choroby, ale wymaga potwierdzenia.

• Biopsja jelita cienkiego:
  Wykonywana jest w trakcie gastroskopii. Ocena histopatologiczna pozwala stwierdzić stopień uszkodzenia kosmków jelitowych (wg skali Marsh). To złoty standard diagnostyczny celiakii.

• Badania genetyczne:
  Określenie obecności genów HLA-DQ2 i HLA-DQ8. Ich brak praktycznie wyklucza celiakię, natomiast ich obecność potwierdza predyspozycję, choć nie samą chorobę.

Uwaga: bardzo istotne jest, by nie eliminować glutenu przed wykonaniem badań, ponieważ może to zafałszować wyniki serologiczne i histologiczne.

2. Diagnostyka nietolerancji glutenu (nadwrażliwości nieceliakalnej)

Nie ma jednego testu potwierdzającego to schorzenie. Diagnozę stawia się na zasadzie wykluczenia innych chorób oraz obserwacji reakcji organizmu na eliminację i ponowne wprowadzenie glutenu.

Typowy schemat postępowania to:

• wykonanie testów w kierunku celiakii i alergii na pszenicę,

• jeśli wyniki są negatywne, a objawy utrzymują się po spożyciu glutenu – rozważa się nadwrażliwość nieceliakalną,

• zaleca się dietę bezglutenową przez 6–8 tygodni, następnie ponowne wprowadzenie glutenu i obserwację objawów.

Leczenie i dieta

Celiakia:
Jedynym skutecznym leczeniem jest ścisła, dożywotnia dieta bezglutenowa, eliminująca wszystkie produkty zawierające pszenicę, jęczmień, żyto i ich pochodne. Nawet niewielkie ilości glutenu (śladowe zanieczyszczenia) mogą prowadzić do nawrotu objawów i dalszego uszkodzenia jelita.

Dozwolone są produkty naturalnie bezglutenowe:

• ryż, kukurydza, gryka, amarantus, komosa ryżowa,

• ziemniaki, warzywa, owoce, mięso, ryby, jaja, nabiał (jeśli dobrze tolerowany).

Ważne jest również suplementowanie brakujących składników – zwłaszcza żelaza, kwasu foliowego, witamin z grupy B i wapnia.

Nietolerancja glutenu:
W tym przypadku dieta bywa indywidualizowana – często wystarczy ograniczenie glutenu, a nie całkowita eliminacja. Celem jest poprawa komfortu trawienia i unikanie pokarmów wywołujących objawy. Warto też zwrócić uwagę na inne czynniki – np. fruktany, które mogą odpowiadać za część dolegliwości przypisywanych glutenowi.

Podsumowanie

Celiakia, nietolerancja glutenu i alergia na pszenicę to trzy różne schorzenia, choć wszystkie wiążą się z negatywną reakcją organizmu na produkty zbożowe.